Αντικατάσταση αντί απαγόρευσης

Το σχέδιο «αν… τότε»

Στην ψυχολογία υπάρχει ο όρος implementation intention: ένα σχέδιο της μορφής «αν προκύψει η περίσταση X, θα κάνω Y». Ένα τέτοιο σχέδιο συνδέει μια ενέργεια με ένα συγκεκριμένο έναυσμα. Το ερώτημα είναι τι μπαίνει στη θέση του Y όταν ο στόχος είναι να εγκαταλειφθεί μια παλιά ενέργεια.

Το πρόβλημα με το «να μη γίνει»

Στο άρθρο «Planning what not to eat» (Personality and Social Psychology Bulletin, 2011), η Marieke Adriaanse και οι συνεργάτες της εξέτασαν σχέδια με άρνηση: «αν X, τότε όχι Y». Στα πειράματά τους, τέτοια σχέδια είχαν το αντίθετο αποτέλεσμα. Η συνηθισμένη αντίδραση ερχόταν πιο εύκολα στο μυαλό και εμφανιζόταν συχνότερα στη συμπεριφορά, σε σύγκριση με όσους είχαν θέσει μόνο έναν γενικό στόχο και με όσους είχαν διατυπώσει σχέδιο αντικατάστασης. Το φαινόμενο ήταν εντονότερο όταν η παλιά συνήθεια ήταν ισχυρή.

Οι ερευνητές το εξηγούν ως εξής: και η άρνηση συνδέει την περίσταση με την παλιά ενέργεια· μέσα στο «όχι Y» υπάρχει το Y.

Τι κάνει η αντικατάσταση

Σε άλλη εργασία της ίδιας ομάδας (Personality and Social Psychology Bulletin, 2011, τόμος 37, τεύχος 4), το σχέδιο διατυπώθηκε ως αντικατάσταση: «αν X, τότε Z αντί για Y». Ένα τέτοιο σχέδιο εξάλειφε το πλεονέκτημα που έχει συνήθως η συνηθισμένη ενέργεια τη στιγμή του εναύσματος: το παλιό δεν ερχόταν πια πρώτο στο μυαλό. Το νέο όμως δεν γινόταν αμέσως αυτόματο. Η συμπεριφορά άλλαζε στον βαθμό που το άτομο είχε πρόθεση να ενεργήσει διαφορετικά.

Γιατί το παλιό μπορεί να επιστρέψει

Σε μια ανασκόπηση του 2002 (Biological Psychiatry), ο ψυχολόγος Mark Bouton περιγράφει την απόσβεση μιας μαθημένης αντίδρασης όχι ως διαγραφή, αλλά ως νέα μάθηση. Αυτή προστίθεται δίπλα στην παλιά και εξαρτάται περισσότερο από το πλαίσιο. Γι’ αυτό η παλιά αντίδραση μπορεί να επιστρέψει, σε άλλο μέρος ή απλώς με τον χρόνο. Κατά τον Bouton, αυτό είναι ιδιότητα του ίδιου του μηχανισμού και όχι ένδειξη ότι όλα έγιναν μάταια.

Ο ρόλος του περιβάλλοντος

Η Wendy Wood και οι συνεργάτες της (Journal of Personality and Social Psychology, 2005) παρακολούθησαν φοιτητές που μετεγγράφονταν σε άλλο πανεπιστήμιο. Συνήθειες όπως η άθληση, το διάβασμα εφημερίδας ή η τηλεόραση διατηρούνταν όταν το περιβάλλον παρέμενε παρόμοιο. Όταν άλλαζε, η συμπεριφορά εξαρτιόταν περισσότερο από τις προθέσεις του ίδιου του ατόμου. Μια αλλαγή περιβάλλοντος, όπως μια μετακόμιση, μια νέα δουλειά ή ένα νέο καθημερινό πρόγραμμα, είναι επομένως μια στιγμή όπου οι παλιοί αυτοματισμοί είναι πιο αδύναμοι.

Πώς εφαρμόζεται στη «Μεταμόρφωση»

Στην εφαρμογή, τα πρότυπα αντικατάστασης είναι διατυπωμένα ως ζεύγος: μετά από τι, και τι στη θέση του. Για παράδειγμα: «Μετά το ξύπνημα: άνοιγμα του παραθύρου και ένα ποτήρι νερό, το κινητό μετά». Μια τέτοια συνήθεια δεν έχει σερί. Στη θέση του, το «Η αντικατάσταση πέτυχε» μετρά πόσες φορές συνολικά τα πράγματα πήγαν με τον νέο τρόπο. Ο αριθμός μόνο αυξάνεται και δεν μηδενίζεται μετά από ένα κενό. Αν το παλιό επιστρέψει, αυτό είναι αναμενόμενο μέρος της πορείας, και η επόμενη φορά μετρά ξανά.